<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?> <?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?> <TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hans-HK" xml:id="X26n0521"> <teiHeader> <fileDesc> <titleStmt> <title>Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō, Electronic version, No. 521 般若心经疏</title> <title xml:lang="zh-Hans">卍新纂大日本续藏经数位版, No. 521 般若心经疏</title> <author>唐 慧净作</author> <respStmt> <resp>Electronic Version by</resp> <name>CBETA</name> </respStmt> </titleStmt> <editionStmt> <edition>XML TEI P5</edition> <respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>orig</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>Xuzangjing</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp4"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt> </editionStmt> <extent>1卷</extent> <publicationStmt> <idno type="CBETA"> <idno type="canon">X</idno>.<idno type="vol">26</idno>.<idno type="no">521</idno> </idno> <distributor> <name>中华电子<persName>佛</persName>典协会 (CBETA)</name> <address> <addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine> </address> </distributor> <availability> <p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p> </availability> <date>2024-02-25 09:56:44 +0800</date> </publicationStmt> <sourceDesc> <bibl> <title level="s">Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō</title> <title level="s" xml:lang="zh-Hans">卍新纂大日本续藏经</title> <title level="m" xml:lang="zh-Hans">般若心经疏</title> </bibl> </sourceDesc> </fileDesc> <encodingDesc> <projectDesc> <p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, OCR by CBETA</p> <p xml:lang="zh-Hans" cb:type="ly">CBETA 人工输入，CBETA 扫瞄辨识</p> </projectDesc> <editorialDecl> <punctuation resp="#resp1"><p>原书标点</p></punctuation> </editorialDecl> <tagsDecl> <namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0"> <tagUsage gi="rdg"> <listWit> <witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness> <witness xml:id="wit.orig">【卍续】</witness> </listWit> </tagUsage> </namespace> </tagsDecl> <charDecl> <char xml:id="CB01926"> <charName>CBETA CHARACTER CB01926</charName> <mapping cb:dec="984966" type="PUA">U+F0786</mapping> <mapping type="normal_unicode">U+7070</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>灰</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[厂@火]</value></charProp></char> <char xml:id="CB16487"> <charName>CBETA CHARACTER CB16487</charName> <mapping cb:dec="999527" type="PUA">U+F4067</mapping> <mapping type="unicode">U+2505E</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[书-曰+皿]</value></charProp></char> <char xml:id="CB17822"> <charName>CBETA CHARACTER CB17822</charName> <mapping cb:dec="1000862" type="PUA">U+F459E</mapping> <charProp><localName>composition</localName><value>[口/一/〦/(瞭-目-(日/小))]</value></charProp></char> </charDecl> </encodingDesc> <profileDesc> <langUsage> <language ident="en">English</language> <language ident="zh-Hans">Chinese (Traditional)</language> </langUsage> </profileDesc> <revisionDesc> <change when="2013-05-20"> <name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication </change> <change when="2006-08-01T10:23:03"> Zhou Bang-Xin (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT </change> </revisionDesc> </teiHeader> <text><body> <milestone unit="juan" n="1"/> <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0591a" n="0591a"/> <lb ed="X" n="0591a01"/> <lb ed="X" n="0591a02"/><cb:docNumber>No. 521</cb:docNumber> <lb ed="X" n="0591a03"/><lb ed="R041" n="0411a01"/><cb:juan fun="open" n="1"><cb:mulu type="卷" n="1"/><cb:jhead>般若波罗蜜多心经疏</cb:jhead></cb:juan> <lb ed="X" n="0591a04"/> <lb ed="X" n="0591a05"/><lb ed="R041" n="0411a02"/><byline cb:type="author">慧净法师 作</byline> <lb ed="X" n="0591a06"/><lb ed="R041" n="0411a03"/><cb:div><p xml:id="pX26p0591a0601">夫以。真宗冲粹。妙绝名诠之表。正觉幽凝。高栖像 <lb ed="X" n="0591a07"/><lb ed="R041" n="0411a04"/>繫之外。将求性相。二智不能照真機。迹被浅深。三 <lb ed="X" n="0591a08"/><lb ed="R041" n="0411a05"/>兽无以臻其极。然则即色非色。寄无色以为原。即 <lb ed="X" n="0591a09"/><lb ed="R041" n="0411a06"/>空非空。要假空而遣色。故知。至虚无像。而为众像 <lb ed="X" n="0591a10"/><lb ed="R041" n="0411a07"/>之宗。妙理无言。抑乃群言之本。斯盖像出于无像。 <lb ed="X" n="0591a11"/><lb ed="R041" n="0411a08"/>言出于无言。无言言者。盖感物而言生。无像像者。 <lb ed="X" n="0591a12"/><lb ed="R041" n="0411a09"/>亦因心而像著。无言言故。四辨所以弘宣。无<anchor xml:id="nkr_note_orig_0591001" n="0591001"/>像故。 <lb ed="X" n="0591a13"/><lb ed="R041" n="0411a10"/>丈六所以垂迹。然则此多心经者。五乘之宝运。严 <lb ed="X" n="0591a14"/><lb ed="R041" n="0411a11"/>万德以成等。八藏之妙高。饰四珍而独秀。首称般 <lb ed="X" n="0591a15"/><lb ed="R041" n="0411a12"/>若者。古释有三。今解有五。一实相。谓真理。二观照。 <lb ed="X" n="0591a16"/><lb ed="R041" n="0411a13"/>谓真慧。三文字。谓真教。四境界。谓诸法。五眷属。谓 <lb ed="X" n="0591a17"/><lb ed="R041" n="0411a14"/>万行。要须福智具修。有空齐照。寻诠究旨。会理解 <lb ed="X" n="0591a18"/><lb ed="R041" n="0411a15"/>生。慧性慧资。俱称般若。波罗者。彼岸義。離義。蜜者。 <lb ed="X" n="0591a19"/><lb ed="R041" n="0411a16"/>到義。由行般若波罗蜜。離诸障染。境尽有无。義洞 <lb ed="X" n="0591a20"/><lb ed="R041" n="0411a17"/>真俗。觉满寂圆。斯陞彼岸。般若者。大经之总名。心 <lb ed="X" n="0591a21"/><lb ed="R041" n="0411a18"/>者。此经之别称。经者。为常为法。是摄是观。常则道 <lb ed="X" n="0591a22"/><lb ed="R041" n="0411b01"/>冠百王。法乃楷模千业。摄则集斯妙理。观则悟彼 <lb ed="X" n="0591a23"/><lb ed="R041" n="0411b02"/>群生。庶令必離苦津。终登觉岸。一卷者。首轴无二。 <lb ed="X" n="0591a24"/><lb ed="R041" n="0411b03"/>名之为一。开合捲舒。目之为卷。故言般若波罗蜜 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0591b" n="0591b"/> <lb ed="X" n="0591b01"/><lb ed="R041" n="0411b04"/>多心经一卷。</p> <lb ed="X" n="0591b02"/><lb ed="R041" n="0411b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0591b0201">观自在菩萨行深般若波罗蜜多时。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0591b03"/><lb ed="R041" n="0411b06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0591b0301">此经唯有正宗。序分。流通。在大品经首末。即此下 <lb ed="X" n="0591b04"/><lb ed="R041" n="0411b07"/>章廣明五蕴。十二入。十八界。空色生灭。垢净增减。 <lb ed="X" n="0591b05"/><lb ed="R041" n="0411b08"/>状同龟毛。但有语言。实无相貌。乃至三乘境观但 <lb ed="X" n="0591b06"/><lb ed="R041" n="0411b09"/>空。若就妄而去。苦集灭道。十二因缘。六波罗蜜。是 <lb ed="X" n="0591b07"/><lb ed="R041" n="0411b10"/>所乘之法。声闻缘觉。及诸菩萨。是能乘之人。若有 <lb ed="X" n="0591b08"/><lb ed="R041" n="0411b11"/>能乘人。即人执未亡。见有所乘法。法执仍在。若人 <lb ed="X" n="0591b09"/><lb ed="R041" n="0411b12"/>法未除。此即凡夫情计。岂名菩萨。如人睡裡。梦见 <lb ed="X" n="0591b10"/><lb ed="R041" n="0411b13"/>乘船渡河。得至彼岸。忽尔睡觉。元在本处。河及船 <lb ed="X" n="0591b11"/><lb ed="R041" n="0411b14"/>人。二俱不实。菩萨修道。了达人法俱空。<anchor xml:id="nkr_note_add_0591b1101" n="0591b1101"/><anchor xml:id="beg0591b1101" n="0591b1101"/>已<anchor xml:id="end0591b1101"/>入七地。 <lb ed="X" n="0591b12"/><lb ed="R041" n="0411b15"/>得无生忍。反观能乘所乘。如梦如幻。是能菩提萨 <lb ed="X" n="0591b13"/><lb ed="R041" n="0411b16"/>埵。依般若波罗蜜多。了达相见俱空。二障俱尽。而 <lb ed="X" n="0591b14"/><lb ed="R041" n="0411b17"/>得涅槃。是故引三世诸<persName>佛</persName>为证。皆依般若波罗蜜 <lb ed="X" n="0591b15"/><lb ed="R041" n="0411b18"/>多。得阿耨菩提。即此经教利益廣大。欲令众生。修 <lb ed="X" n="0591b16"/><lb ed="R041" n="0412a01"/>行流佈。将释此经。略为十门分别。</p> <lb ed="X" n="0591b17"/><lb ed="R041" n="0412a02"/><list rend="no-marker"><item xml:id="itemX26p0591b1701">第一。初入观门缘起分</item><item xml:id="itemX26p0591b1710">第二。了蕴虚<anchor xml:id="nkr_note_orig_0591002" n="0591002"/>通度厄分</item> <lb ed="X" n="0591b18"/><lb ed="R041" n="0412a03"/><item xml:id="itemX26p0591b1801">第三。空色一如无二分</item><item xml:id="itemX26p0591b1810">第四。垢净唯真无妄分</item> <lb ed="X" n="0591b19"/><lb ed="R041" n="0412a04"/><item xml:id="itemX26p0591b1901">第五。十二入中如幻分</item><item xml:id="itemX26p0591b1910">第六。三处体同名异分</item> <lb ed="X" n="0591b20"/><lb ed="R041" n="0412a05"/><item xml:id="itemX26p0591b2001">第七。三乘境观俱空分</item><item xml:id="itemX26p0591b2010">第八。擧勝明空離障分</item> <lb ed="X" n="0591b21"/><lb ed="R041" n="0412a06"/><item xml:id="itemX26p0591b2101">第九。大智乘因至果分</item><item xml:id="itemX26p0591b2110">第十。护难流通神咒分</item></list> <lb ed="X" n="0591b22"/><lb ed="R041" n="0412a07"/><p xml:id="pX26p0591b2201">此经。三乘具足。文義深妙。若受持读诵。当成<persName>佛</persName>果。 <lb ed="X" n="0591b23"/><lb ed="R041" n="0412a08"/>名教不思议。不生不灭。乃至无智亦无得。皆契真 <lb ed="X" n="0591b24"/><lb ed="R041" n="0412a09"/>如妙体。名理不思议。谓起悲智。真俗双行。不被涅 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0591c" n="0591c"/> <lb ed="X" n="0591c01"/><lb ed="R041" n="0412a10"/>槃生死所拘。是故得名观自在菩萨。名行不思议。 <lb ed="X" n="0591c02"/><lb ed="R041" n="0412a11"/>能用智慧。出離烦恼所知二障等执。因圆果满。得 <lb ed="X" n="0591c03"/><lb ed="R041" n="0412a12"/>菩提涅槃二种妙果。即名果不思议。此教理行果。 <lb ed="X" n="0591c04"/><lb ed="R041" n="0412a13"/>非心能思。出于心量之表。非口能议。離于言说之 <lb ed="X" n="0591c05"/><lb ed="R041" n="0412a14"/>外。此教理行果。是故俱名不可思议。就前观门像 <lb ed="X" n="0591c06"/><lb ed="R041" n="0412a15"/>起分中。文开两段。初先标能行人。次明所行法。若 <lb ed="X" n="0591c07"/><lb ed="R041" n="0412a16"/>先标能行人。即是观自在菩萨。次明所行法。即深 <lb ed="X" n="0591c08"/><lb ed="R041" n="0412a17"/>般若波罗蜜也。就般若之中。约为三分。第一文字。 <lb ed="X" n="0591c09"/><lb ed="R041" n="0412a18"/>名浅般若。第二。依文发慧。名中般若。第三。照见五 <lb ed="X" n="0591c10"/><lb ed="R041" n="0412b01"/>蕴体空。名深般若。一为能照。即名深般若。二为所 <lb ed="X" n="0591c11"/><lb ed="R041" n="0412b02"/>照。五蕴等法。就五蕴法中。一为色法。坚湿暖动。二 <lb ed="X" n="0591c12"/><lb ed="R041" n="0412b03"/>为心法。受想行识。次明空色两境。二俱不实。又明 <lb ed="X" n="0591c13"/><lb ed="R041" n="0412b04"/>生灭垢净增减。各无自性。後明十二入。十八界。乃 <lb ed="X" n="0591c14"/><lb ed="R041" n="0412b05"/>至三乘境观俱空。无无明。亦无无明尽。即无中乘 <lb ed="X" n="0591c15"/><lb ed="R041" n="0412b06"/>所观之境。无老死。亦无老死尽。即无中乘能观之 <lb ed="X" n="0591c16"/><lb ed="R041" n="0412b07"/>人。无苦集。即无小<anchor xml:id="nkr_note_orig_0591003" n="0591003"/>乘境。无灭道。即无小乘能观之 <lb ed="X" n="0591c17"/><lb ed="R041" n="0412b08"/>智。无智亦无得。即无大乘所观之境。以无所得故。 <lb ed="X" n="0591c18"/><lb ed="R041" n="0412b09"/>即无大乘能观之智。观者。慧也。能见人法二空之 <lb ed="X" n="0591c19"/><lb ed="R041" n="0412b10"/>理者。即是有无齐遣。药病两忘。不缘于相。摄境归 <lb ed="X" n="0591c20"/><lb ed="R041" n="0412b11"/>心。心境俱泯。无有二相。犹如虚空。见此理体。名为 <lb ed="X" n="0591c21"/><lb ed="R041" n="0412b12"/>自在。观贪心虚妄。于佈施门中。而得自在。观罪性 <lb ed="X" n="0591c22"/><lb ed="R041" n="0412b13"/>空寂。于持戒门中。而得自在。观乃至愚痴性空。于 <lb ed="X" n="0591c23"/><lb ed="R041" n="0412b14"/>智慧门中。而得自在。观小乘权教。于四谛门中。而 <lb ed="X" n="0591c24"/><lb ed="R041" n="0412b15"/>得自在。观中乘渐教。于十二缘中。而得自在。观大 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0592a" n="0592a"/> <lb ed="X" n="0592a01"/><lb ed="R041" n="0412b16"/>乘離执。于菩提涅槃门中。而得自在。观色空。即眼 <lb ed="X" n="0592a02"/><lb ed="R041" n="0412b17"/>自在。观声空。耳自在。乃至法虚空。即意自在。能观 <lb ed="X" n="0592a03"/><lb ed="R041" n="0412b18"/>心空。即内自在。所观境不实。即外自在。内外无有 <lb ed="X" n="0592a04"/><lb ed="R041" n="0413a01"/>一法可得。是故得名自在。行者若不用智慧。观诸 <lb ed="X" n="0592a05"/><lb ed="R041" n="0413a02"/>法空。攀缘心起。由心起故。取尘作业障。障其圣道。 <lb ed="X" n="0592a06"/><lb ed="R041" n="0413a03"/>不名自在。乃为烦锁。无无明锁。妄想锁。名相锁。贪 <lb ed="X" n="0592a07"/><lb ed="R041" n="0413a04"/>嗔痴等诸烦恼锁。诸众生在五蕴。枉轮迴二十五 <lb ed="X" n="0592a08"/><lb ed="R041" n="0413a05"/>有。循环来往。经历三涂。备受诸苦。不名自在。若依 <lb ed="X" n="0592a09"/><lb ed="R041" n="0413a06"/>前发慧了达人法皆空。烦恼所知二障俱尽。行名 <lb ed="X" n="0592a10"/><lb ed="R041" n="0413a07"/>自在。</p> <lb ed="X" n="0592a11"/><lb ed="R041" n="0413a08"/><p xml:id="pX26p0592a1101">菩提萨埵者。西域名菩提是道。质谛萨埵名众生。 <lb ed="X" n="0592a12"/><lb ed="R041" n="0413a09"/>即是道心众生。道者。通达義理。通为虚通。达为了 <lb ed="X" n="0592a13"/><lb ed="R041" n="0413a10"/>达。虚通了达心境俱空。而无障碍。譬如世间之道 <lb ed="X" n="0592a14"/><lb ed="R041" n="0413a11"/>有荆棘<anchor xml:id="nkr_note_orig_0592001" n="0592001"/>聚林。坑阱等境。障人来往。不名为道。菩萨 <lb ed="X" n="0592a15"/><lb ed="R041" n="0413a12"/>若见有心外等境。而起贪嗔。六度不通。一切俱碍。 <lb ed="X" n="0592a16"/><lb ed="R041" n="0413a13"/>亦不名为道。菩提名智。萨埵名人。有智人。菩提言 <lb ed="X" n="0592a17"/><lb ed="R041" n="0413a14"/>慧。萨埵名人。有慧人。智能鉴有即无有。慧能达空 <lb ed="X" n="0592a18"/><lb ed="R041" n="0413a15"/>即无空。空有<anchor xml:id="nkr_note_orig_0592002" n="0592002"/><g ref="#CB17822">󴖞</g>遣。名为智慧。有智慧者。名菩提萨 <lb ed="X" n="0592a19"/><lb ed="R041" n="0413a16"/>埵。今以菩下却提。萨下除埵。義略而言之。故名菩 <lb ed="X" n="0592a20"/><lb ed="R041" n="0413a17"/>萨。问曰。比来诸德。皆言观自在菩萨。是观世音。此 <lb ed="X" n="0592a21"/><lb ed="R041" n="0413a18"/>说云何。答曰。是何与言。是何与言。一切菩萨。亦入 <lb ed="X" n="0592a22"/><lb ed="R041" n="0413b01"/>初地。烦恼障尽。既入四地。法执亦亡。人法二空。与 <lb ed="X" n="0592a23"/><lb ed="R041" n="0413b02"/>境齐证。悲智齐设。真俗双行。由有悲故。常处涅槃。 <lb ed="X" n="0592a24"/><lb ed="R041" n="0413b03"/>不滞于空。由有智故。常处生死。不染烦恼。不被烦 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0592b" n="0592b"/> <lb ed="X" n="0592b01"/><lb ed="R041" n="0413b04"/>恼涅槃二法所<anchor xml:id="nkr_note_orig_0592003" n="0592003"/>物。一切菩萨。皆得自在何必观音 <lb ed="X" n="0592b02"/><lb ed="R041" n="0413b05"/>独称自在。</p> <lb ed="X" n="0592b03"/><lb ed="R041" n="0413b06"/><p xml:id="pX26p0592b0301">行深般若波罗蜜多时者。为用加行。以无漏智。照 <lb ed="X" n="0592b04"/><lb ed="R041" n="0413b07"/>六根。六识。六尘。五蕴。十二入。观心不间。与理相应。 <lb ed="X" n="0592b05"/><lb ed="R041" n="0413b08"/>念念进趣。如人远行。脚若不住。即至前所。菩萨修 <lb ed="X" n="0592b06"/><lb ed="R041" n="0413b09"/>道所行诸度。心不间断。得至<persName>佛</persName>果。是故名行。深者。 <lb ed="X" n="0592b07"/><lb ed="R041" n="0413b10"/>了达人法俱空。色心齐遣。境观两亡。出于心量之 <lb ed="X" n="0592b08"/><lb ed="R041" n="0413b11"/>表。離于言说之外。非口所宣。非心所测。非二乘境 <lb ed="X" n="0592b09"/><lb ed="R041" n="0413b12"/>界。唯<persName>佛</persName>与<persName>佛</persName>。乃能知之。故名为深。般若者。般有二 <lb ed="X" n="0592b10"/><lb ed="R041" n="0413b13"/>義。一是淸净義。二是勝妙義。永離浑浊。曰淸。远尘 <lb ed="X" n="0592b11"/><lb ed="R041" n="0413b14"/>離垢曰净。绝待无比。曰勝。心口不测。名妙。若含二 <lb ed="X" n="0592b12"/><lb ed="R041" n="0413b15"/>義。一是智。二是慧。智如日。是本体。慧如光。是起用。 <lb ed="X" n="0592b13"/><lb ed="R041" n="0413b16"/>体用双言。故名智慧。见人见法。即是妄想。能了人 <lb ed="X" n="0592b14"/><lb ed="R041" n="0413b17"/>法俱空。名为智慧。起心动念。见有见无。见心见境。 <lb ed="X" n="0592b15"/><lb ed="R041" n="0413b18"/>见空见色。见是见非。心外见有一切法。作二相差 <lb ed="X" n="0592b16"/><lb ed="R041" n="0414a01"/>别者。俱是妄想。了达一切法。本来不生。本来不灭。 <lb ed="X" n="0592b17"/><lb ed="R041" n="0414a02"/>无有二相。犹如虚空。见此理体。名为智慧。波罗有 <lb ed="X" n="0592b18"/><lb ed="R041" n="0414a03"/>二義。一是此岸義。二是彼岸義。此岸者。一是分段 <lb ed="X" n="0592b19"/><lb ed="R041" n="0414a04"/>生死。凡夫此岸。二是变易生死。七地<anchor xml:id="nkr_note_add_0592b1901" n="0592b1901"/><anchor xml:id="beg0592b1901" n="0592b1901"/>已<anchor xml:id="end0592b1901"/>前菩萨此 <lb ed="X" n="0592b20"/><lb ed="R041" n="0414a05"/>岸。彼岸有五義。一教彼岸。二是理彼岸。三是境彼 <lb ed="X" n="0592b21"/><lb ed="R041" n="0414a06"/>岸。四行彼岸。五果彼岸。教彼岸者。此经文相。能筌 <lb ed="X" n="0592b22"/><lb ed="R041" n="0414a07"/>一实相法。名教彼岸。即依此教。筌得人法二空之 <lb ed="X" n="0592b23"/><lb ed="R041" n="0414a08"/>妙理。名理彼岸。常观此理。心不间断。名境彼岸。双 <lb ed="X" n="0592b24"/><lb ed="R041" n="0414a09"/>離二执。即人执法执。双離二死。分段生死。及变易 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0592c" n="0592c"/> <lb ed="X" n="0592c01"/><lb ed="R041" n="0414a10"/>生死。双除二障。即烦恼障。及所知障。双证二空。即 <lb ed="X" n="0592c02"/><lb ed="R041" n="0414a11"/>人空法空。双修二行。即自利行。利他行。自利行用 <lb ed="X" n="0592c03"/><lb ed="R041" n="0414a12"/>智。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0592004" n="0592004"/>離他行用悲。悲智双行。名行彼岸。犹行此<anchor xml:id="nkr_note_orig_0592005" n="0592005"/>行。得 <lb ed="X" n="0592c04"/><lb ed="R041" n="0414a13"/>至菩提之妙果。名果彼岸。蜜多有二義。一離。二到。 <lb ed="X" n="0592c05"/><lb ed="R041" n="0414a14"/>離者。離一切心量。及文字语言。到者。到真如实相 <lb ed="X" n="0592c06"/><lb ed="R041" n="0414a15"/>之理。问曰。生死为此岸。涅槃为彼岸。未审中间体 <lb ed="X" n="0592c07"/><lb ed="R041" n="0414a16"/>性云何。答曰。若離变易。未到涅槃。于其中间。名劣 <lb ed="X" n="0592c08"/><lb ed="R041" n="0414a17"/>无漏种。俱生烦恼。虽未灭尽。不能令于众生。堕三 <lb ed="X" n="0592c09"/><lb ed="R041" n="0414a18"/>恶道。习气微弱故。名劣无漏种。既非二边。亦名中 <lb ed="X" n="0592c10"/><lb ed="R041" n="0414b01"/>道義。时者。即悟入之时。譬如千年暗室。明灯纔照。 <lb ed="X" n="0592c11"/><lb ed="R041" n="0414b02"/>暗境则无。一切众生。从无始<anchor xml:id="nkr_note_add_0592c1101" n="0592c1101"/><anchor xml:id="beg0592c1101" n="0592c1101"/>已<anchor xml:id="end0592c1101"/>来。被烦恼蔽障。作 <lb ed="X" n="0592c12"/><lb ed="R041" n="0414b03"/>种种业行。熏在识中。成就无量三涂种子。若智慧 <lb ed="X" n="0592c13"/><lb ed="R041" n="0414b04"/>返照。一念之间。所有业障。悉皆消灭。作意观察。烦 <lb ed="X" n="0592c14"/><lb ed="R041" n="0414b05"/>恼灭时。故言为时。问曰。觉了观心。可名般若。文字 <lb ed="X" n="0592c15"/><lb ed="R041" n="0414b06"/>实相。俱非观照。何得同称般若。答曰。若无文字。众 <lb ed="X" n="0592c16"/><lb ed="R041" n="0414b07"/>生依何悟解。要假言凿。方能觉照。是故文字称为 <lb ed="X" n="0592c17"/><lb ed="R041" n="0414b08"/>般若。要因觉照。照及实相。能照所照。一体一合。是 <lb ed="X" n="0592c18"/><lb ed="R041" n="0414b09"/>故实相亦名般若。故论云。说智及智处。俱名为般 <lb ed="X" n="0592c19"/><lb ed="R041" n="0414b10"/>若。智即般若是。智处者一所照之处。实相是。是故 <lb ed="X" n="0592c20"/><lb ed="R041" n="0414b11"/>三处俱名般若。颂曰。</p> <lb ed="X" n="0592c21"/><lb ed="R041" n="0414b12"/><lg type="regular" xml:id="lgX26p0592c2101"><l>小乘虽证人无我</l><l>法执迷情由未改</l> <lb ed="X" n="0592c22"/><lb ed="R041" n="0414b13"/><l>涅槃生死不能物</l><l>菩萨于中得自在</l></lg> <lb ed="X" n="0592c23"/><lb ed="R041" n="0414b14"/><p xml:id="pX26p0592c2301">向来所说。虽有能观所观。三种般若。差别不同。总 <lb ed="X" n="0592c24"/><lb ed="R041" n="0414b15"/>明初入观门缘起分。</p></cb:div> <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0593a" n="0593a"/> <lb ed="X" n="0593a01"/><lb ed="R041" n="0414b16"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0593a0101">照见五蕴皆空。度一切苦厄。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0593a02"/><lb ed="R041" n="0414b17"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0593a0201">照者慧也。如灯照暗。灯至而暗灭。慧生而无明尽。 <lb ed="X" n="0593a03"/><lb ed="R041" n="0414b18"/>五蕴者。色受想行识。质碍名色。领纳为受。取相名 <lb ed="X" n="0593a04"/><lb ed="R041" n="0415a01"/>想。造作名行。了别曰识。蕴者。积聚義。积聚色受想 <lb ed="X" n="0593a05"/><lb ed="R041" n="0415a02"/>行识。以成其身。即三界四生。俱用一体。各由过去 <lb ed="X" n="0593a06"/><lb ed="R041" n="0415a03"/>无明业受为因。熏成善恶果报差别。而是无明业。 <lb ed="X" n="0593a07"/><lb ed="R041" n="0415a04"/>爱家果。若生天上。及在人间。贫穷困苦。爱别離苦。 <lb ed="X" n="0593a08"/><lb ed="R041" n="0415a05"/>怨憎会苦。求不得苦。生苦老苦。病苦死苦。皆依五 <lb ed="X" n="0593a09"/><lb ed="R041" n="0415a06"/>蕴而起。八苦乃至三苦。三界受生。无不是苦。若能 <lb ed="X" n="0593a10"/><lb ed="R041" n="0415a07"/>了达五蕴皆是虚妄。观色如聚沫。受如水上沤。想 <lb ed="X" n="0593a11"/><lb ed="R041" n="0415a08"/>如春时炎。众行如芭蕉。观识如幻化。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0593001" n="0593001"/>二萨中。观其 <lb ed="X" n="0593a12"/><lb ed="R041" n="0415a09"/>体性不可得。所言皆空。五蕴若是有。八苦即不虚。 <lb ed="X" n="0593a13"/><lb ed="R041" n="0415a10"/>五蕴<anchor xml:id="nkr_note_orig_0593002" n="0593002"/>之达空。八苦依何有。譬如暴风。击水成沤。即 <lb ed="X" n="0593a14"/><lb ed="R041" n="0415a11"/>是沤非水。沤散作水。是水非沤。沤喩众生。水喩<persName>佛</persName> <lb ed="X" n="0593a15"/><lb ed="R041" n="0415a12"/>性。击真成妄。名曰众生。了妄名真。苦无生处。故言 <lb ed="X" n="0593a16"/><lb ed="R041" n="0415a13"/>照见五蕴皆空度一切苦厄。问曰。三界有色蕴。既 <lb ed="X" n="0593a17"/><lb ed="R041" n="0415a14"/>有色蕴。可言苦厄。无色界中无色蕴。应当无八苦。 <lb ed="X" n="0593a18"/><lb ed="R041" n="0415a15"/>答曰。无色界中。虽无粗色。细色仍在。<persName>世尊</persName>涅槃时。 <lb ed="X" n="0593a19"/><lb ed="R041" n="0415a16"/>无色界诸天。泪如细雨。若无有色。泪从何来。细色 <lb ed="X" n="0593a20"/><lb ed="R041" n="0415a17"/>未亡。识种由在。虽居八定。见相未除。来往循环。未 <lb ed="X" n="0593a21"/><lb ed="R041" n="0415a18"/>離八苦。颂曰。</p> <lb ed="X" n="0593a22"/><lb ed="R041" n="0415b01"/><lg type="regular" xml:id="lgX26p0593a2201"><l>四大五蕴无非色</l><l>人我众生本性空</l> <lb ed="X" n="0593a23"/><lb ed="R041" n="0415b02"/><l>若能发慧当心照</l><l>长辞苦厄出烦笼</l></lg> <lb ed="X" n="0593a24"/><lb ed="R041" n="0415b03"/><p xml:id="pX26p0593a2401">向来所擧。能照所照。五蕴色心。差别不同。总明第 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0593b" n="0593b"/> <lb ed="X" n="0593b01"/><lb ed="R041" n="0415b04"/>二了蕴虚<anchor xml:id="nkr_note_orig_0593003" n="0593003"/>空度厄分竟。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0593b02"/><lb ed="R041" n="0415b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0593b0201">舍利子。色不异空。空不异色。色即是空。空即是色。受 <lb ed="X" n="0593b03"/><lb ed="R041" n="0415b06"/>想行识。亦复如是。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0593b04"/><lb ed="R041" n="0415b07"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0593b0401">色是形色也。坚湿暖动。即色蕴也。空即虚通。为无 <lb ed="X" n="0593b05"/><lb ed="R041" n="0415b08"/>自性故。言色不异空空不异色者。为二乘人。灭色 <lb ed="X" n="0593b06"/><lb ed="R041" n="0415b09"/>取空。不知空是自心。心外见有空境见境心碍碍。 <lb ed="X" n="0593b07"/><lb ed="R041" n="0415b10"/>即名为色。故言空不异色。色即是空者。菩萨了达 <lb ed="X" n="0593b08"/><lb ed="R041" n="0415b11"/>色性自空。非色灭空。非是无色名空。非是因观故 <lb ed="X" n="0593b09"/><lb ed="R041" n="0415b12"/>空。非心尽故空。非是拆法故空。犹如兔角龟毛。本 <lb ed="X" n="0593b10"/><lb ed="R041" n="0415b13"/>无体性。故言色即是空。空即是色者。若心外见空。 <lb ed="X" n="0593b11"/><lb ed="R041" n="0415b14"/>即还被空碍。故言空即是色。空不自空。因色故有 <lb ed="X" n="0593b12"/><lb ed="R041" n="0415b15"/>空。色不自色。因空故有色。以空知有色。以色知有 <lb ed="X" n="0593b13"/><lb ed="R041" n="0415b16"/>空。離空无别色。離色无别空。诸<persName>佛</persName>或时说色。或时 <lb ed="X" n="0593b14"/><lb ed="R041" n="0415b17"/>说无色。诸法实相中。无色无非色。空亦如此。花严 <lb ed="X" n="0593b15"/><lb ed="R041" n="0415b18"/>经云。心能採<anchor xml:id="nkr_note_orig_0593004" n="0593004"/>尽色。丝<anchor xml:id="note_star_1" n="0593004" type="star"/>尽色非心。離心无<anchor xml:id="note_star_2" n="0593004" type="star"/>尽色。離<anchor xml:id="note_star_3" n="0593004" type="star"/>尽 <lb ed="X" n="0593b16"/><lb ed="R041" n="0416a01"/>色无心。一切相待幷準此。譬如有两目俱睐。在路 <lb ed="X" n="0593b17"/><lb ed="R041" n="0416a02"/>独行。其道两边。俱有深坑。其人不见。或落道东。或 <lb ed="X" n="0593b18"/><lb ed="R041" n="0416a03"/>落道西。当欲入坑。不见正路。路逢一人。引向中道。 <lb ed="X" n="0593b19"/><lb ed="R041" n="0416a04"/>一切众生。亦复如是。为诸烦恼。蔽于慧目。妄执空 <lb ed="X" n="0593b20"/><lb ed="R041" n="0416a05"/>执色。闻说色不异空。即执空是有。为说空不异色。 <lb ed="X" n="0593b21"/><lb ed="R041" n="0416a06"/>即执色是真。为说色即是空。还执空为实有。为说 <lb ed="X" n="0593b22"/><lb ed="R041" n="0416a07"/>空即是色。还起色执不除。必竟逐语寻声。为此遣 <lb ed="X" n="0593b23"/><lb ed="R041" n="0416a08"/>心未尽。今以四重。翻覆心境。方始穷源。譬如有人。 <lb ed="X" n="0593b24"/><lb ed="R041" n="0416a09"/>两目俱睐者。凡夫二乘。慧眼未开。不见中道是。两 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0593c" n="0593c"/> <lb ed="X" n="0593c01"/><lb ed="R041" n="0416a10"/>畔深坑者。执断执常。执空执色。常起有无二边恶 <lb ed="X" n="0593c02"/><lb ed="R041" n="0416a11"/>见等是。路逢一人者。即诸<persName>佛</persName><persName>如来</persName>是。教避深坑者。 <lb ed="X" n="0593c03"/><lb ed="R041" n="0416a12"/>離二边恶见。为说菩提正路者是。至于空之与色。 <lb ed="X" n="0593c04"/><lb ed="R041" n="0416a13"/>皆是自心所变。了知心境不二。故言色不异空。受 <lb ed="X" n="0593c05"/><lb ed="R041" n="0416a14"/>想行识亦复如是者。此是心法。色既翻覆四重。心 <lb ed="X" n="0593c06"/><lb ed="R041" n="0416a15"/>法不异于色。略而不言。故云亦复如是。颂曰。</p> <lb ed="X" n="0593c07"/><lb ed="R041" n="0416a16"/><lg type="regular" xml:id="lgX26p0593c0701"><l>空色假待曾何实</l><l>其中唯有一真如</l> <lb ed="X" n="0593c08"/><lb ed="R041" n="0416a17"/><l>心境晓同如幻梦</l><l>逍遥独步入无馀</l></lg> <lb ed="X" n="0593c09"/><lb ed="R041" n="0416a18"/><p xml:id="pX26p0593c0901">向来所擧空色。翻覆四重不同。总明第三空色一 <lb ed="X" n="0593c10"/><lb ed="R041" n="0416b01"/>如无二分。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0593c11"/><lb ed="R041" n="0416b02"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0593c1101">舍利子。是诸法空相。不生不灭。不垢不净。不增不减。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0593c12"/><lb ed="R041" n="0416b03"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0593c1201">此破生灭垢净增减无有二相。舍利子名身子。母 <lb ed="X" n="0593c13"/><lb ed="R041" n="0416b04"/>名舍利。因母得名。故名舍利子。是诸法空相者。五 <lb ed="X" n="0593c14"/><lb ed="R041" n="0416b05"/>蕴十二入十八界之类。体相俱空。故名空相。不生 <lb ed="X" n="0593c15"/><lb ed="R041" n="0416b06"/>不灭者。若见诸法有生。即有法灭。法本无生。何无 <lb ed="X" n="0593c16"/><lb ed="R041" n="0416b07"/>有法灭。犹如翳眼妄见空花。即此空花。本无体性。 <lb ed="X" n="0593c17"/><lb ed="R041" n="0416b08"/>但为妄想。蔽于慧目。法体之上。而起妄心。有生灭。 <lb ed="X" n="0593c18"/><lb ed="R041" n="0416b09"/>五蕴若是有。谓是有故可言生。了达五蕴空。空中 <lb ed="X" n="0593c19"/><lb ed="R041" n="0416b10"/>何有生。五蕴若有生。谓有生故可言灭。五蕴本无 <lb ed="X" n="0593c20"/><lb ed="R041" n="0416b11"/>生。无生何有灭。故言不生不灭。不垢不净者。凡夫 <lb ed="X" n="0593c21"/><lb ed="R041" n="0416b12"/>烦恼未除。贪嗔现在。而起我人即执。名为垢。二乘 <lb ed="X" n="0593c22"/><lb ed="R041" n="0416b13"/>烦恼<anchor xml:id="nkr_note_add_0593c2201" n="0593c2201"/><anchor xml:id="beg0593c2201" n="0593c2201"/>已<anchor xml:id="end0593c2201"/>尽。贪嗔伏離而证人空。得名为净。垢若有 <lb ed="X" n="0593c23"/><lb ed="R041" n="0416b14"/>可除。谓有可除得名净。推寻垢体。本来空。即此空 <lb ed="X" n="0593c24"/><lb ed="R041" n="0416b15"/>中何有净。故言不垢不净。不增不减者。真如理体。 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0594a" n="0594a"/> <lb ed="X" n="0594a01"/><lb ed="R041" n="0416b16"/>沉沦六道。未必减少。得出三界。不必增多。在缠名 <lb ed="X" n="0594a02"/><lb ed="R041" n="0416b17"/><persName>如来</persName>藏。出缠名为法身。出入语言虽殊。真如法体 <lb ed="X" n="0594a03"/><lb ed="R041" n="0416b18"/>本来无别。以法性为身。无有障碍。犹如虚空。无有 <lb ed="X" n="0594a04"/><lb ed="R041" n="0417a01"/>损减。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0594a05"/><lb ed="R041" n="0417a02"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0594a0501">是故空中无色。无受想行识。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0594a06"/><lb ed="R041" n="0417a03"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0594a0601">此为重破色心二法。齐擧五蕴皆空。恐不了为此 <lb ed="X" n="0594a07"/><lb ed="R041" n="0417a04"/>重擧色心若无自性。故言是故空中无色无受想 <lb ed="X" n="0594a08"/><lb ed="R041" n="0417a05"/>行识。颂曰。</p> <lb ed="X" n="0594a09"/><lb ed="R041" n="0417a06"/><lg type="regular" xml:id="lgX26p0594a0901"><l>生灭虚空缘心恋</l><l>净识相违识不通</l> <lb ed="X" n="0594a10"/><lb ed="R041" n="0417a07"/><l>增减了知无损益</l><l>即与能仁法性同</l></lg> <lb ed="X" n="0594a11"/><lb ed="R041" n="0417a08"/><p xml:id="pX26p0594a1101">向来所擧三相差别不同。总明第四垢净唯真无 <lb ed="X" n="0594a12"/><lb ed="R041" n="0417a09"/>妄分。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0594a13"/><lb ed="R041" n="0417a10"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0594a1301">无眼耳鼻舌身意。无色声香味触法。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0594a14"/><lb ed="R041" n="0417a11"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0594a1401">此为破十二入。如幻缘生无有实。无眼耳鼻舌身 <lb ed="X" n="0594a15"/><lb ed="R041" n="0417a12"/>意者。此破六根空。云何是空。眼中。皮貌为地大。目 <lb ed="X" n="0594a16"/><lb ed="R041" n="0417a13"/>泪为水大。暖性为火大。动转为风大。问曰。地是眼 <lb ed="X" n="0594a17"/><lb ed="R041" n="0417a14"/>不。答曰。是地非眼。水是眼不。是水非眼。火是眼不。 <lb ed="X" n="0594a18"/><lb ed="R041" n="0417a15"/>是火非眼。风是眼不。是风非眼。四大各各别。名之 <lb ed="X" n="0594a19"/><lb ed="R041" n="0417a16"/>为自相。和合成眼根。名之为苦相。未有四大。无自 <lb ed="X" n="0594a20"/><lb ed="R041" n="0417a17"/>性眼根。既有四大。无他性眼根。无自无他。即眼根 <lb ed="X" n="0594a21"/><lb ed="R041" n="0417a18"/>空。眼性既空。亦无无眼。自下五根幷準此。无色声 <lb ed="X" n="0594a22"/><lb ed="R041" n="0417b01"/>香味触者。六根若是有。所对六尘幷不虚。推寻六 <lb ed="X" n="0594a23"/><lb ed="R041" n="0417b02"/>根既是空。所对六尘明非有。云何名根。为能生诸 <lb ed="X" n="0594a24"/><lb ed="R041" n="0417b03"/>识故。云何名尘。能坌汚净心故。四尘成四大。四大 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0594b" n="0594b"/> <lb ed="X" n="0594b01"/><lb ed="R041" n="0417b04"/>成诸根。诸根对六尘。故立十二处。各各从缘生。是 <lb ed="X" n="0594b02"/><lb ed="R041" n="0417b05"/>明无自性。问曰。前擧五蕴。或擧十二入。十八界。即 <lb ed="X" n="0594b03"/><lb ed="R041" n="0417b06"/>此三相。有何差别。答曰。譬如网鸟之人。如其得鸟 <lb ed="X" n="0594b04"/><lb ed="R041" n="0417b07"/>止藉一目。不可以一目为罗。若能了凡证圣。止藉 <lb ed="X" n="0594b05"/><lb ed="R041" n="0417b08"/>般若一法。不可以一法教人。为根有利钝证有浅 <lb ed="X" n="0594b06"/><lb ed="R041" n="0417b09"/>深。是故<persName>世尊</persName>随機接引。作种种方便。说三科法门。 <lb ed="X" n="0594b07"/><lb ed="R041" n="0417b10"/>总令其悟入。颂曰。</p> <lb ed="X" n="0594b08"/><lb ed="R041" n="0417b11"/><lg type="regular" xml:id="lgX26p0594b0801"><l>坚湿暖动为根本</l><l>如幻缘生死暂停</l> <lb ed="X" n="0594b09"/><lb ed="R041" n="0417b12"/><l>内外两边虽有对</l><l>观其体性若乾城</l></lg> <lb ed="X" n="0594b10"/><lb ed="R041" n="0417b13"/><p xml:id="pX26p0594b1001">向来所擧根尘。两处不同。总明第五十二入中如 <lb ed="X" n="0594b11"/><lb ed="R041" n="0417b14"/>幻分。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0594b12"/><lb ed="R041" n="0417b15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0594b1201">无眼界乃至无意识界。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0594b13"/><lb ed="R041" n="0417b16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0594b1301">此为破十八界。前擧根尘。两处皆空。是明中间六 <lb ed="X" n="0594b14"/><lb ed="R041" n="0417b17"/>识。各无自性。为有根尘。发生六识。云何发生。答曰。 <lb ed="X" n="0594b15"/><lb ed="R041" n="0417b18"/>因有色尘。发生眼根。眼识生。因有声尘。发耳根。耳 <lb ed="X" n="0594b16"/><lb ed="R041" n="0418a01"/>识生。乃至因有法尘。发意根。意识生。由不达尘。即 <lb ed="X" n="0594b17"/><lb ed="R041" n="0418a02"/>妄想起。能为一切烦恼根本。重入本识。成无量三 <lb ed="X" n="0594b18"/><lb ed="R041" n="0418a03"/>界四生之种子。轮迴六趣。无有休<anchor xml:id="nkr_note_add_0594b1801" n="0594b1801"/><anchor xml:id="beg0594b1801" n="0594b1801"/>已<anchor xml:id="end0594b1801"/>。云何名烦恼。 <lb ed="X" n="0594b19"/><lb ed="R041" n="0418a04"/>及贪嗔痴。答曰。以眼缘色。名之为烦。色来触眼。目 <lb ed="X" n="0594b20"/><lb ed="R041" n="0418a05"/>之为恼。六识缘六尘。名之为烦。六尘触六识。目之 <lb ed="X" n="0594b21"/><lb ed="R041" n="0418a06"/>为恼。贪嗔痴者。以眼缘色故。好色即贪。恶色即嗔。 <lb ed="X" n="0594b22"/><lb ed="R041" n="0418a07"/>分别好恶。名之为痴。二根中诸烦恼著準此。问曰。 <lb ed="X" n="0594b23"/><lb ed="R041" n="0418a08"/>欲作何观行。得勉此贪嗔痴烦恼。答曰。行者若能 <lb ed="X" n="0594b24"/><lb ed="R041" n="0418a09"/>证心。向内返照。诸根体性不可得。即名空门。诸尘 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0594c" n="0594c"/> <lb ed="X" n="0594c01"/><lb ed="R041" n="0418a10"/>是虚妄。即是识无生灭。即无愿门。三处无无有。即 <lb ed="X" n="0594c02"/><lb ed="R041" n="0418a11"/>名三空门。三处不被繫缚故。幷名三解脱门。能通 <lb ed="X" n="0594c03"/><lb ed="R041" n="0418a12"/>达六尘故。亦名六度门。诸识但寂灭。亦名真如门。 <lb ed="X" n="0594c04"/><lb ed="R041" n="0418a13"/>六识灭即无烦。六尘空即无恼。尘既不实。不见有 <lb ed="X" n="0594c05"/><lb ed="R041" n="0418a14"/>好色可贪。不见有恶色可嗔。无可分别。心即无痴。 <lb ed="X" n="0594c06"/><lb ed="R041" n="0418a15"/>若能与理相应。贪嗔痴俱灭。烦恼永尽。即名无馀 <lb ed="X" n="0594c07"/><lb ed="R041" n="0418a16"/>涅槃。<anchor xml:id="nkr_note_orig_0594001" n="0594001"/>令言无眼耳鼻舌身意。无色声香味触法。无 <lb ed="X" n="0594c08"/><lb ed="R041" n="0418a17"/>眼界乃至无意识界者。为破执有我人众生寿者。 <lb ed="X" n="0594c09"/><lb ed="R041" n="0418a18"/>十八界者。差别義。六根缘六尘。各各差别。名十八 <lb ed="X" n="0594c10"/><lb ed="R041" n="0418b01"/>界。以擧十八界。用破我者。若眼中有我。耳裡应无。 <lb ed="X" n="0594c11"/><lb ed="R041" n="0418b02"/>一一根尘中。各各有我者。即一人上。合有十八个 <lb ed="X" n="0594c12"/><lb ed="R041" n="0418b03"/>我。若一一根尘中无我。即十八界幷无。故知我无 <lb ed="X" n="0594c13"/><lb ed="R041" n="0418b04"/>实体。眼缘色尘。耳缘声尘。乃至身缘触尘。此为根。 <lb ed="X" n="0594c14"/><lb ed="R041" n="0418b05"/>五尘幷可见。意识缘法尘。其状云何。答曰。五根对 <lb ed="X" n="0594c15"/><lb ed="R041" n="0418b06"/>五尘。中间发五识。五根虽见闻觉知。不能分别。要 <lb ed="X" n="0594c16"/><lb ed="R041" n="0418b07"/>藉同时意识分别。见靑黄赤白方圆分量等。名为 <lb ed="X" n="0594c17"/><lb ed="R041" n="0418b08"/>法尘。同与五识。同缘五尘。于五尘中。虚妄分别。名 <lb ed="X" n="0594c18"/><lb ed="R041" n="0418b09"/>为法尘。问曰。意识能分别。未审意根有何功用。答 <lb ed="X" n="0594c19"/><lb ed="R041" n="0418b10"/>曰。意根恒审思量为用。有三熏习四差别。三熏习 <lb ed="X" n="0594c20"/><lb ed="R041" n="0418b11"/>者。一名言熏习。二我爱熏习。三有支熏习。四差别 <lb ed="X" n="0594c21"/><lb ed="R041" n="0418b12"/>者。一我慢。二我爱。三我见。四无明。常与四惑烦恼 <lb ed="X" n="0594c22"/><lb ed="R041" n="0418b13"/>相应。能作一切善恶之种子。五识向外缘五尘。意 <lb ed="X" n="0594c23"/><lb ed="R041" n="0418b14"/>识同缘五尘。亦向内缘。名遍计所执性。七识依六 <lb ed="X" n="0594c24"/><lb ed="R041" n="0418b15"/>识分别。向内缘以成得尘。执受成种子。重入八识。 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0595a" n="0595a"/> <lb ed="X" n="0595a01"/><lb ed="R041" n="0418b16"/>一向内缘名缘。名依他起性。八识体是<persName>如来</persName>藏。根 <lb ed="X" n="0595a02"/><lb ed="R041" n="0418b17"/>本是真。亦名圆成实性。根识缘色。意识随後分别。 <lb ed="X" n="0595a03"/><lb ed="R041" n="0418b18"/>眼识即灭。七识执受意识亦灭。八识受熏七识亦 <lb ed="X" n="0595a04"/><lb ed="R041" n="0419a01"/>灭。行者若能证心内照。眼不缘色尘。意识无可分 <lb ed="X" n="0595a05"/><lb ed="R041" n="0419a02"/>别。入初地。即转意识。为妙<anchor xml:id="nkr_note_orig_0595001" n="0595001"/>觉察智。六识七识无可 <lb ed="X" n="0595a06"/><lb ed="R041" n="0419a03"/>执受。七地转七识。为平等性智。八识不受熏。即如 <lb ed="X" n="0595a07"/><lb ed="R041" n="0419a04"/>来藏。净转八识。为大圆镜智。亦转五识。为成所作 <lb ed="X" n="0595a08"/><lb ed="R041" n="0419a05"/>智。即成所作智。妙<anchor xml:id="note_star_4" n="0595001" type="star"/>觉察智为化身。平等性智为报 <lb ed="X" n="0595a09"/><lb ed="R041" n="0419a06"/>身。大圆镜智为法身。束八识以成四智。即四智而 <lb ed="X" n="0595a10"/><lb ed="R041" n="0419a07"/>成三身。前言无眼耳鼻舌身意等者。为色心两法。 <lb ed="X" n="0595a11"/><lb ed="R041" n="0419a08"/>分为十八界。了达色即是空。三际缘心。俱不可得。 <lb ed="X" n="0595a12"/><lb ed="R041" n="0419a09"/>此即色心本空。故知十八处。非有就妄而言。心外 <lb ed="X" n="0595a13"/><lb ed="R041" n="0419a10"/>非无三处。若约理而说。幷是一心虚变。颂曰。</p> <lb ed="X" n="0595a14"/><lb ed="R041" n="0419a11"/><lg type="regular" xml:id="lgX26p0595a1401"><l>内外中间十八处</l><l>如言兔角本无形</l> <lb ed="X" n="0595a15"/><lb ed="R041" n="0419a12"/><l>大圣应機方便说</l><l>随于用处立虚名</l></lg> <lb ed="X" n="0595a16"/><lb ed="R041" n="0419a13"/><p xml:id="pX26p0595a1601">向来所擧根尘三处差别不同。总明第六三处体 <lb ed="X" n="0595a17"/><lb ed="R041" n="0419a14"/>同名异分。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0595a18"/><lb ed="R041" n="0419a15"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0595a1801">无无明亦无无明尽。乃至无老死亦无老死尽。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0595a19"/><lb ed="R041" n="0419a16"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0595a1901">此破中乘境。观如幻如炎。推求体性。不可得故。无 <lb ed="X" n="0595a20"/><lb ed="R041" n="0419a17"/>明及生老死。是世俗谛。无明及生老尽。名真谛。凡 <lb ed="X" n="0595a21"/><lb ed="R041" n="0419a18"/>夫无智。起心缘境。即名无明。二乘无悲。灭却无明 <lb ed="X" n="0595a22"/><lb ed="R041" n="0419b01"/>入涅槃。菩萨有大智。心境俱泯。不同俗谛故。即无 <lb ed="X" n="0595a23"/><lb ed="R041" n="0419b02"/>无明。由有大悲。为化众生。不入涅槃流。或不尽无 <lb ed="X" n="0595a24"/><lb ed="R041" n="0419b03"/>明。故云无无明尽。凡夫无智故。有生老死。菩萨照 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0595b" n="0595b"/> <lb ed="X" n="0595b01"/><lb ed="R041" n="0419b04"/>见五蕴皆空。即无有老死。二乘无悲。<g ref="#CB01926">灰</g>身灭智。尽 <lb ed="X" n="0595b02"/><lb ed="R041" n="0419b05"/>却生老死。菩萨有大悲。为化众生。同其事业。即不 <lb ed="X" n="0595b03"/><lb ed="R041" n="0419b06"/>尽生老死。故云无无明。亦无无明尽。乃至无老死。 <lb ed="X" n="0595b04"/><lb ed="R041" n="0419b07"/>亦无老死尽。无明者。由无智慧明。即造诸行。行谓 <lb ed="X" n="0595b05"/><lb ed="R041" n="0419b08"/>罪行。福行。不动行。杀生偷盗等。诸邪见法名罪行。 <lb ed="X" n="0595b06"/><lb ed="R041" n="0419b09"/>礼<persName>佛</persName>诵经佈施持戒等名福行。坐禅得四禅八定 <lb ed="X" n="0595b07"/><lb ed="R041" n="0419b10"/>伏心不起。名不动行。但行人所作善恶等业。怖心 <lb ed="X" n="0595b08"/><lb ed="R041" n="0419b11"/>未来果报。即是有为之法。终不<anchor xml:id="nkr_note_orig_0595002" n="0595002"/>勉生老病死。循环 <lb ed="X" n="0595b09"/><lb ed="R041" n="0419b12"/>三界六道。种诸业之种子。熏在识中。与生死魔军。 <lb ed="X" n="0595b10"/><lb ed="R041" n="0419b13"/>交会之时。所恋生处境界现前。业命<anchor xml:id="nkr_note_add_0595b1001" n="0595b1001"/><anchor xml:id="beg0595b1001" n="0595b1001"/>已<anchor xml:id="end0595b1001"/>尽。受中阴 <lb ed="X" n="0595b11"/><lb ed="R041" n="0419b14"/>等身。经七七日。托入母胎。搅父母精血。赤白和合。 <lb ed="X" n="0595b12"/><lb ed="R041" n="0419b15"/>成其肉团。即为名色。即四阴。受想行识。色即四。坚 <lb ed="X" n="0595b13"/><lb ed="R041" n="0419b16"/>湿暖动。即名六处。眼耳鼻舌身意等。觉知冷暖苦 <lb ed="X" n="0595b14"/><lb ed="R041" n="0419b17"/>乐等。名之为触。既有领纳。目之为受。于母生爱。于 <lb ed="X" n="0595b15"/><lb ed="R041" n="0419b18"/>父生憎。父精出时。谓是<anchor xml:id="nkr_note_add_0595b1501" n="0595b1501"/><anchor xml:id="beg0595b1501" n="0595b1501"/>已<anchor xml:id="end0595b1501"/>有。名之为爱。贪著前境。 <lb ed="X" n="0595b16"/><lb ed="R041" n="0420a01"/>目之为取。四大成就。名之为有。四十九日<anchor xml:id="nkr_note_add_0595b1601" n="0595b1601"/><anchor xml:id="beg0595b1601" n="0595b1601"/>已<anchor xml:id="end0595b1601"/>前等 <lb ed="X" n="0595b17"/><lb ed="R041" n="0420a02"/>风次解。離其母腹。名之为生。业命总尽。四大離散。 <lb ed="X" n="0595b18"/><lb ed="R041" n="0420a03"/>名之为死。此即十二缘。无明与行为过去。识名色 <lb ed="X" n="0595b19"/><lb ed="R041" n="0420a04"/>六入触受爱取有。此八支。在母腹称现在。生死两 <lb ed="X" n="0595b20"/><lb ed="R041" n="0420a05"/>支名未来。无明与行为能引。识名色六处触受。此 <lb ed="X" n="0595b21"/><lb ed="R041" n="0420a06"/>五果种子为所引。爱取有此现在三支。感得未来 <lb ed="X" n="0595b22"/><lb ed="R041" n="0420a07"/>生死。中乘之人。观无明灭。即不造行。行亦灭。以无 <lb ed="X" n="0595b23"/><lb ed="R041" n="0420a08"/>行故。即无种子识亦灭。识既灭故。乃至老死等灭。 <lb ed="X" n="0595b24"/><lb ed="R041" n="0420a09"/>即出離三界。不受後有。喩如诸子。乘于鹿车。出于 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0595c" n="0595c"/> <lb ed="X" n="0595c01"/><lb ed="R041" n="0420a10"/>火宅。中乘之理。有无明无明灭。有老死老死灭。般 <lb ed="X" n="0595c02"/><lb ed="R041" n="0420a11"/>若观照则不然。无明本来不有。亦无无明灭生。究 <lb ed="X" n="0595c03"/><lb ed="R041" n="0420a12"/>竟不可得。亦无老死尽。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0595c04"/><lb ed="R041" n="0420a13"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0595c0401">无苦集灭道。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0595c05"/><lb ed="R041" n="0420a14"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0595c0501">此为破小乘四谛境。观俱无实体。以见相未亡。令 <lb ed="X" n="0595c06"/><lb ed="R041" n="0420a15"/>观五蕴体寂。而证人空。擧此四谛。以明因果者。集 <lb ed="X" n="0595c07"/><lb ed="R041" n="0420a16"/>道二谛是因。苦灭二谛是果。苦集二谛是俗。灭道 <lb ed="X" n="0595c08"/><lb ed="R041" n="0420a17"/>二谛是真。五蕴等法名苦果。无明爱业是集因。灭 <lb ed="X" n="0595c09"/><lb ed="R041" n="0420a18"/>尽生死名<anchor xml:id="nkr_note_orig_0595003" n="0595003"/>槃果。戒定慧等为道因。问曰。一切内外 <lb ed="X" n="0595c10"/><lb ed="R041" n="0420b01"/>等法。皆以先因後果。即乘因至果。若如此者。理合 <lb ed="X" n="0595c11"/><lb ed="R041" n="0420b02"/>先说因而後说果。今此经中。先说五蕴苦果。後说 <lb ed="X" n="0595c12"/><lb ed="R041" n="0420b03"/>集因。其何故也。答。今<persName>世尊</persName>说四谛。为小乘根機下 <lb ed="X" n="0595c13"/><lb ed="R041" n="0420b04"/>劣。不了人法二空。若先说集因。後言苦果者。以凡 <lb ed="X" n="0595c14"/><lb ed="R041" n="0420b05"/>夫不得宿命智。不能了达过去无明爱业。令观现 <lb ed="X" n="0595c15"/><lb ed="R041" n="0420b06"/>在果。即知过去因。今日长命者。过去<anchor xml:id="nkr_note_orig_0595004" n="0595004"/>名不杀生来。 <lb ed="X" n="0595c16"/><lb ed="R041" n="0420b07"/>今日短命者。过去杀生来。今日富贵者。过去佈施 <lb ed="X" n="0595c17"/><lb ed="R041" n="0420b08"/>持戒来。今日贫贱者。过去悭贪破戒来。一切因果 <lb ed="X" n="0595c18"/><lb ed="R041" n="0420b09"/>皆如此。今擧果即知因。为此先擧五蕴苦果。然後 <lb ed="X" n="0595c19"/><lb ed="R041" n="0420b10"/>说因。若知五蕴是苦。即于现在五蕴苦果之上。不 <lb ed="X" n="0595c20"/><lb ed="R041" n="0420b11"/>作集因。欲灭集因。要须修道。道者即三十七品。戒 <lb ed="X" n="0595c21"/><lb ed="R041" n="0420b12"/>定慧等。以助道法。因持戒故心能定。能定故即能 <lb ed="X" n="0595c22"/><lb ed="R041" n="0420b13"/>发慧。三乘具足。即因果俱灭。灭尽因果。名曰涅槃。 <lb ed="X" n="0595c23"/><lb ed="R041" n="0420b14"/>出離凡夫。故名真谛。问曰。真谛及四圣谛。有何差 <lb ed="X" n="0595c24"/><lb ed="R041" n="0420b15"/>别。答。三乘共观五蕴浅深。见解殊别。凡夫执五蕴 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0596a" n="0596a"/> <lb ed="X" n="0596a01"/><lb ed="R041" n="0420b16"/>是有。耽染六尘。六尘爱著生死。诸苦逼切。轮迴六 <lb ed="X" n="0596a02"/><lb ed="R041" n="0420b17"/>道。名为俗谛。为断除生死。灭尽贪爱。执相未亡。<g ref="#CB01926">灰</g> <lb ed="X" n="0596a03"/><lb ed="R041" n="0420b18"/>身灭智。而证寂灭。出于俗网。故名真谛。四圣谛者。 <lb ed="X" n="0596a04"/><lb ed="R041" n="0421a01"/>了达五蕴本空。苦无生处。名为苦圣谛。妄想不生。 <lb ed="X" n="0596a05"/><lb ed="R041" n="0421a02"/>无明爱业本来不有。集无和合。名集圣谛。于毕灭 <lb ed="X" n="0596a06"/><lb ed="R041" n="0421a03"/>法中。了达一切法本来不生本来不灭。是名灭圣 <lb ed="X" n="0596a07"/><lb ed="R041" n="0421a04"/>谛。能知人法俱空。色心俱遣。缘观双寂。境智两亡。 <lb ed="X" n="0596a08"/><lb ed="R041" n="0421a05"/>能缘所缘二俱不实。无有二相。犹如虚空。作此观 <lb ed="X" n="0596a09"/><lb ed="R041" n="0421a06"/>者。名为道圣谛。问。舍利子。能是小乘法人。苦集灭 <lb ed="X" n="0596a10"/><lb ed="R041" n="0421a07"/>道是小乘法。此即人法俱载。无明乃至老死。此是 <lb ed="X" n="0596a11"/><lb ed="R041" n="0421a08"/>十二因缘。是中乘法。何故不言中乘人。此则有法 <lb ed="X" n="0596a12"/><lb ed="R041" n="0421a09"/>无人。其故何也。答。中乘者。辟支<persName>佛</persName>乘。辟支名缘觉。 <lb ed="X" n="0596a13"/><lb ed="R041" n="0421a10"/><persName>佛</persName>之言觉。觉五蕴从缘生。一一蕴中。推求体性不 <lb ed="X" n="0596a14"/><lb ed="R041" n="0421a11"/>可得。而证人空。分别烦恼。幷皆以断尽。观缘即觉。 <lb ed="X" n="0596a15"/><lb ed="R041" n="0421a12"/>名为缘觉。生于无<persName>佛</persName>世界。无师自觉。亦名独觉。若 <lb ed="X" n="0596a16"/><lb ed="R041" n="0421a13"/>在<persName>佛</persName>前。即名上根罗汉。不得称为独觉。一世界中。 <lb ed="X" n="0596a17"/><lb ed="R041" n="0421a14"/>无有二<persName>佛</persName>。大小虽殊。为乱<persName>佛</persName>名。不得与<persName>佛</persName>同生一 <lb ed="X" n="0596a18"/><lb ed="R041" n="0421a15"/>处。<persName>世尊</persName>初成道时。于鹿苑中。为五比丘。三转十二 <lb ed="X" n="0596a19"/><lb ed="R041" n="0421a16"/>行法轮。第一示相转。诸比丘。此是苦。此是集。此是 <lb ed="X" n="0596a20"/><lb ed="R041" n="0421a17"/>灭。此是道。第二劝修转。诸比丘。此是苦。汝须知。此 <lb ed="X" n="0596a21"/><lb ed="R041" n="0421a18"/>是集。汝须断。此是灭。汝须证。此是道。汝须修。第三 <lb ed="X" n="0596a22"/><lb ed="R041" n="0421b01"/>引证转。此是苦我<anchor xml:id="nkr_note_add_0596a2201" n="0596a2201"/><anchor xml:id="beg0596a2201" n="0596a2201"/>已<anchor xml:id="end0596a2201"/>知。此是集我<anchor xml:id="nkr_note_add_0596a2202" n="0596a2202"/><anchor xml:id="beg0596a2202" n="0596a2202"/>已<anchor xml:id="end0596a2202"/>断。此是灭我 <lb ed="X" n="0596a23"/><lb ed="R041" n="0421b02"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0596a2301" n="0596a2301"/><anchor xml:id="beg0596a2301" n="0596a2301"/>已<anchor xml:id="end0596a2301"/>证。此是道我<anchor xml:id="nkr_note_add_0596a2302" n="0596a2302"/><anchor xml:id="beg0596a2302" n="0596a2302"/>已<anchor xml:id="end0596a2302"/>修。见苦断集。证灭修道。即出三 <lb ed="X" n="0596a24"/><lb ed="R041" n="0421b03"/>界。喩如诸子乘于羊车。出于火宅。证得罗汉。是故 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0596b" n="0596b"/> <lb ed="X" n="0596b01"/><lb ed="R041" n="0421b04"/>经云。譬如有人引导众人。欲向宝山。道路悬远。经 <lb ed="X" n="0596b02"/><lb ed="R041" n="0421b05"/>三百由旬。众人疲懈。皆欲退还。导师多诸方便。权 <lb ed="X" n="0596b03"/><lb ed="R041" n="0421b06"/>作化城。令其歇息。<persName>佛</persName>道悬旷。经无量劫。久受勤苦。 <lb ed="X" n="0596b04"/><lb ed="R041" n="0421b07"/>不能成。遂生退心。<persName>世尊</persName>乃说苦<anchor xml:id="nkr_note_orig_0596001" n="0596001"/>集道。即是行人歇 <lb ed="X" n="0596b05"/><lb ed="R041" n="0421b08"/>息之处。今言无苦集灭道者。苦本不生。何苦之有。 <lb ed="X" n="0596b06"/><lb ed="R041" n="0421b09"/><anchor xml:id="nkr_note_orig_0596002" n="0596002"/>知集无和合。何断之有。灭无所灭。何证之有。道本 <lb ed="X" n="0596b07"/><lb ed="R041" n="0421b10"/>无形。何修之有。若有<anchor xml:id="nkr_note_orig_0596003" n="0596003"/>能人。即有所修道。既无能修 <lb ed="X" n="0596b08"/><lb ed="R041" n="0421b11"/>人。亦无<anchor xml:id="note_star_5" n="0596003" type="star"/>所道。此则人法俱空。证如如理。譬如有人。 <lb ed="X" n="0596b09"/><lb ed="R041" n="0421b12"/>梦见怨敌相对。白刃相交。或梦见男女远行。分離 <lb ed="X" n="0596b10"/><lb ed="R041" n="0421b13"/>爱别。或梦见遗失财物衣。命不死。或梦见老病在 <lb ed="X" n="0596b11"/><lb ed="R041" n="0421b14"/>床。死时将逼。当尔之际。非常忧苦。既其睡觉。诸苦 <lb ed="X" n="0596b12"/><lb ed="R041" n="0421b15"/>元无。一切众生。亦复如是。从无始<anchor xml:id="nkr_note_add_0596b1201" n="0596b1201"/><anchor xml:id="beg0596b1201" n="0596b1201"/>已<anchor xml:id="end0596b1201"/>来。无明蔽障。 <lb ed="X" n="0596b13"/><lb ed="R041" n="0421b16"/>长夜睡眠。六<anchor xml:id="nkr_note_orig_0596004" n="0596004"/>□昏沉。妄见诸苦。般若纔照。人法俱 <lb ed="X" n="0596b14"/><lb ed="R041" n="0421b17"/>空。身既不存。何苦之有。擧苦一谛不实。故知三谛 <lb ed="X" n="0596b15"/><lb ed="R041" n="0421b18"/>非真。故云无苦集灭道。问曰。诸<persName>佛</persName>说法。或从深向 <lb ed="X" n="0596b16"/><lb ed="R041" n="0422a01"/>浅。或从浅向深。今说此经。先说中乘。次说小乘。後 <lb ed="X" n="0596b17"/><lb ed="R041" n="0422a02"/>说大乘。其故云何。答曰。诸<persName>佛</persName>说法。常依二谛。常诠 <lb ed="X" n="0596b18"/><lb ed="R041" n="0422a03"/>第一義谛。第一義谛之中。文字俱離。若三乘是有 <lb ed="X" n="0596b19"/><lb ed="R041" n="0422a04"/>实。有实依次说。三乘俱不实。不实有何次。故楞伽 <lb ed="X" n="0596b20"/><lb ed="R041" n="0422a05"/>云。初地则为八。十地则为初。何以故。无所有故。有 <lb ed="X" n="0596b21"/><lb ed="R041" n="0422a06"/>何次。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0596b22"/><lb ed="R041" n="0422a07"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0596b2201">无智亦无得。以无所得故。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0596b23"/><lb ed="R041" n="0422a08"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0596b2301">此为破执有大乘心。无智无菩提之智德。无得无 <lb ed="X" n="0596b24"/><lb ed="R041" n="0422a09"/>涅槃之断德。问曰。菩提涅槃。是有情所归之处。二 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0596c" n="0596c"/> <lb ed="X" n="0596c01"/><lb ed="R041" n="0422a10"/>乘小果言无。信有之矣。大乘极果。何得言无。答。菩 <lb ed="X" n="0596c02"/><lb ed="R041" n="0422a11"/>提涅槃。是众生妄心执有。妄心既遣。体離有无。但 <lb ed="X" n="0596c03"/><lb ed="R041" n="0422a12"/>除其病。而不除法。即真如妙体。出在有无之外。病 <lb ed="X" n="0596c04"/><lb ed="R041" n="0422a13"/>即有情执心妄分别耳。故经云。无声闻乘缘觉乘 <lb ed="X" n="0596c05"/><lb ed="R041" n="0422a14"/><persName>如来</persName>乘。乃至有心转。诸乘非究竟。若彼心灭尽。无 <lb ed="X" n="0596c06"/><lb ed="R041" n="0422a15"/>乘及乘者。无有乘建立。我说为一乘。若言涅槃是 <lb ed="X" n="0596c07"/><lb ed="R041" n="0422a16"/>有。即法执未亡。若执有菩提。即人执未尽。菩提是 <lb ed="X" n="0596c08"/><lb ed="R041" n="0422a17"/>体上之相。涅槃是相下之体。诸<persName>佛</persName><persName>如来</persName>法眼淸净。 <lb ed="X" n="0596c09"/><lb ed="R041" n="0422a18"/>见体不见相。菩萨法眼未明。见相不见体。涅槃云。 <lb ed="X" n="0596c10"/><lb ed="R041" n="0422b01"/>十地菩萨见法性。如罗縠中视。今言无智亦无得 <lb ed="X" n="0596c11"/><lb ed="R041" n="0422b02"/>者。双破二执。双证二空。悟菩提性寂。即除人执。了 <lb ed="X" n="0596c12"/><lb ed="R041" n="0422b03"/>涅槃体如。即除法执。菩提涅槃。是所观之境。以无 <lb ed="X" n="0596c13"/><lb ed="R041" n="0422b04"/>所得故。即是能观无相之智。问曰。法缘人设。即法 <lb ed="X" n="0596c14"/><lb ed="R041" n="0422b05"/>後人先。人依法修。即法先人後。前後虽别。人法须 <lb ed="X" n="0596c15"/><lb ed="R041" n="0422b06"/>存。若有法无人。法将<anchor xml:id="nkr_note_orig_0596005" n="0596005"/>虚。有人无法。学者无凭。若人 <lb ed="X" n="0596c16"/><lb ed="R041" n="0422b07"/>法两亡。便成断见。今言人法俱空。岂可同乎砖石 <lb ed="X" n="0596c17"/><lb ed="R041" n="0422b08"/>伫贮资良决决拔深疑。答曰。非无人法。名曰为空。 <lb ed="X" n="0596c18"/><lb ed="R041" n="0422b09"/>从众缘生。无其体性。如水中月镜像。相有体无。法 <lb ed="X" n="0596c19"/><lb ed="R041" n="0422b10"/>之与人。亦复如是。言人空者。为除人我执。所言无 <lb ed="X" n="0596c20"/><lb ed="R041" n="0422b11"/>法者。为除执法心。若无执二心。人法亦有何过。颂 <lb ed="X" n="0596c21"/><lb ed="R041" n="0422b12"/>曰。</p> <lb ed="X" n="0596c22"/><lb ed="R041" n="0422b13"/><lg type="regular" xml:id="lgX26p0596c2201"><l>明与无明二相□</l><l>说苦断集谓凡愚</l> <lb ed="X" n="0596c23"/><lb ed="R041" n="0422b14"/><l>人法性空非智得</l><l>假设三乘幷是无</l></lg> <lb ed="X" n="0596c24"/><lb ed="R041" n="0422b15"/><p xml:id="pX26p0596c2401">向来所擧三乘境观渐次。大小不同。总明第七境 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0597a" n="0597a"/> <lb ed="X" n="0597a01"/><lb ed="R041" n="0422b16"/>观俱空分。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0597a02"/><lb ed="R041" n="0422b17"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0597a0201">菩提萨埵。依般若波罗蜜多故。心无罣碍。无罣碍故。 <lb ed="X" n="0597a03"/><lb ed="R041" n="0422b18"/>无有恐怖。远離顚倒梦相。究竟涅槃。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0597a04"/><lb ed="R041" n="0423a01"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0597a0401">菩提萨埵者。道心众生。般若智慧。波罗蜜多者彼 <lb ed="X" n="0597a05"/><lb ed="R041" n="0423a02"/>岸到。心无罣碍。无罣碍故者。由前观照。三乘境观 <lb ed="X" n="0597a06"/><lb ed="R041" n="0423a03"/>皆空。菩提涅槃。性相俱寂。蕴界入等体性恒空。故 <lb ed="X" n="0597a07"/><lb ed="R041" n="0423a04"/>无罣碍。无罣碍故者。褈叠前文。智慧观照。然始觉 <lb ed="X" n="0597a08"/><lb ed="R041" n="0423a05"/>了。无有恐怖者。不为生之所恐。不为死之所怖。故 <lb ed="X" n="0597a09"/><lb ed="R041" n="0423a06"/>云无有恐怖。远離顚倒梦想究竟涅槃者。心外见 <lb ed="X" n="0597a10"/><lb ed="R041" n="0423a07"/>法。名之为顚。不知自心所作。名之为倒。譬如有人 <lb ed="X" n="0597a11"/><lb ed="R041" n="0423a08"/>误食莨菪。毒气入心。妄见空花。及针等事。不知为 <lb ed="X" n="0597a12"/><lb ed="R041" n="0423a09"/>毒所变。心外妄见针华。终日採花拾针。而无休息。 <lb ed="X" n="0597a13"/><lb ed="R041" n="0423a10"/>不食莨菪之人。当见採花拾针。幷皆怪笑。唱言狂 <lb ed="X" n="0597a14"/><lb ed="R041" n="0423a11"/>顚。一切众生。迷于本性。所见境界。不知从自心变。 <lb ed="X" n="0597a15"/><lb ed="R041" n="0423a12"/>乃心外见有差别境界。即以心求境。智者见之。如 <lb ed="X" n="0597a16"/><lb ed="R041" n="0423a13"/>狂拾针。而无有异。故言心外见法。名之为顚。不了 <lb ed="X" n="0597a17"/><lb ed="R041" n="0423a14"/>自心所作。目之为倒。梦想者。为有所得中作善恶 <lb ed="X" n="0597a18"/><lb ed="R041" n="0423a15"/>业。名之为梦。分别涅槃生死为异。名之为想。名相 <lb ed="X" n="0597a19"/><lb ed="R041" n="0423a16"/>俱遣。名为究竟。心境两亡。名为涅槃。颂曰。</p> <lb ed="X" n="0597a20"/><lb ed="R041" n="0423a17"/><lg type="regular" xml:id="lgX26p0597a2001"><l>萨埵依空无罣碍</l><l>用智修真至涅槃</l> <lb ed="X" n="0597a21"/><lb ed="R041" n="0423a18"/><l>远離妄想除顚倒</l><l>真谓收心向内观</l></lg> <lb ed="X" n="0597a22"/><lb ed="R041" n="0423b01"/><p xml:id="pX26p0597a2201">向来所擧菩萨能離所離。除妄证真。差别不同。总 <lb ed="X" n="0597a23"/><lb ed="R041" n="0423b02"/>明第八擧勝明空離障分。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0597a24"/><lb ed="R041" n="0423b03"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0597a2401">三世诸<persName>佛</persName>。依般若波罗蜜多故。得阿耨多罗三藐三 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0597b" n="0597b"/> <lb ed="X" n="0597b01"/><lb ed="R041" n="0423b04"/>菩提。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0597b02"/><lb ed="R041" n="0423b05"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0597b0201">过去未来现在为三世。<persName>佛</persName>之言觉。自觉断人执。觉 <lb ed="X" n="0597b03"/><lb ed="R041" n="0423b06"/>他断法执。凡夫不能自觉。二乘不能觉他。菩萨不 <lb ed="X" n="0597b04"/><lb ed="R041" n="0423b07"/>能觉满。异凡夫故自觉。异二乘故觉他。异菩萨故 <lb ed="X" n="0597b05"/><lb ed="R041" n="0423b08"/>觉满。如睡梦觉。如莲花开不染汚。二痴睡尽。名之 <lb ed="X" n="0597b06"/><lb ed="R041" n="0423b09"/>为<persName>佛</persName>。皆依般若波罗蜜多故。以具前释。得阿耨多 <lb ed="X" n="0597b07"/><lb ed="R041" n="0423b10"/>罗三藐三菩提。总云无上<persName>正遍知</persName>觉。又菩提言道。 <lb ed="X" n="0597b08"/><lb ed="R041" n="0423b11"/>菩提有五种。一发心菩提。在十信位。二伏心菩提。 <lb ed="X" n="0597b09"/><lb ed="R041" n="0423b12"/>在地前三贤位。三明心菩提。初地至七地。四出倒 <lb ed="X" n="0597b10"/><lb ed="R041" n="0423b13"/>菩提。八地至十地。五无上菩提。在<persName>佛</persName>果。平等法中。 <lb ed="X" n="0597b11"/><lb ed="R041" n="0423b14"/>无有上下。故言无上。凡夫非正非真。二乘正而非 <lb ed="X" n="0597b12"/><lb ed="R041" n="0423b15"/>真。菩萨真而非正。诸<persName>佛</persName>亦真亦正。後三名正。菩提 <lb ed="X" n="0597b13"/><lb ed="R041" n="0423b16"/>名道。凡夫非正非道。二乘正而非道。菩萨道而非 <lb ed="X" n="0597b14"/><lb ed="R041" n="0423b17"/>正。诸<persName>佛</persName>亦正亦道。此是诸<persName>佛</persName>真如法界身。与一切 <lb ed="X" n="0597b15"/><lb ed="R041" n="0423b18"/>众生同体。行者若能以无漏智慧。观达烦恼妄想 <lb ed="X" n="0597b16"/><lb ed="R041" n="0424a01"/>俱空。法界之身方显。颂曰。</p> <lb ed="X" n="0597b17"/><lb ed="R041" n="0424a02"/><lg type="regular" xml:id="lgX26p0597b1701"><l>过去未来三世诸<persName>佛</persName></l><l>皆依般若得菩提</l> <lb ed="X" n="0597b18"/><lb ed="R041" n="0424a03"/><l>凡夫有虚修正慧</l><l>幷与能人境智齐</l></lg> <lb ed="X" n="0597b19"/><lb ed="R041" n="0424a04"/><p xml:id="pX26p0597b1901">向来所擧。虽有因果先後不同。总明第九大智乘 <lb ed="X" n="0597b20"/><lb ed="R041" n="0424a05"/>因向果分。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0597b21"/><lb ed="R041" n="0424a06"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0597b2101">故知般若波罗蜜多。是大神咒。是大明咒。是无上咒。 <lb ed="X" n="0597b22"/><lb ed="R041" n="0424a07"/>是无等无咒。能除一切苦厄。真实不虚。故说般若波 <lb ed="X" n="0597b23"/><lb ed="R041" n="0424a08"/>罗蜜多咒即说咒曰<anchor xml:id="nkr_note_add_0597b2301" n="0597b2301"/><anchor xml:id="beg0597b2301" n="0597b2301"/><space quantity="0"/><anchor xml:id="end0597b2301"/>。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0597b24"/><lb ed="R041" n="0424a09"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0597b2401">一擧咒德。二擧咒勝。三擧咒用。四擧咒体。是大神 <pb ed="X" xml:id="X26.0521.0597c" n="0597c"/> <lb ed="X" n="0597c01"/><lb ed="R041" n="0424a10"/>咒者。四魔顿遣。三障俱亡。人法两空。心境双绝。神 <lb ed="X" n="0597c02"/><lb ed="R041" n="0424a11"/>通自在。隐显随时。遇物变通。凡圣莫测。是故名神 <lb ed="X" n="0597c03"/><lb ed="R041" n="0424a12"/>咒。是大明咒者。无明幷尽。习气顿除。无碍智光。妄 <lb ed="X" n="0597c04"/><lb ed="R041" n="0424a13"/>想俱尽。故曰是明咒。擧咒德。是无上咒者。超出三 <lb ed="X" n="0597c05"/><lb ed="R041" n="0424a14"/>界。证大涅槃。十圣三贤。莫能测度。故曰是无上咒。 <lb ed="X" n="0597c06"/><lb ed="R041" n="0424a15"/>是无等等咒者。证圆镜智。照遍十方。犹如日光。无 <lb ed="X" n="0597c07"/><lb ed="R041" n="0424a16"/>有等侣。故曰无等等咒。擧咒勝。能除一切苦。真实 <lb ed="X" n="0597c08"/><lb ed="R041" n="0424a17"/>不虚者。从最淸净法界。是法身流出大智大定大 <lb ed="X" n="0597c09"/><lb ed="R041" n="0424a18"/>慧名报身。即依报身。流出大悲成化身。能出生入 <lb ed="X" n="0597c10"/><lb ed="R041" n="0424b01"/>死。教化三界六道众生。皆入无馀涅槃。故曰能除 <lb ed="X" n="0597c11"/><lb ed="R041" n="0424b02"/>一切苦真实不虚。擧咒用。故说般若波罗蜜多咒 <lb ed="X" n="0597c12"/><lb ed="R041" n="0424b03"/>即说咒曰。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0597c13"/><lb ed="R041" n="0424b04"/><cb:div type="orig"><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0597c1301">揭帝揭帝。波罗揭帝。波罗僧揭帝。菩提萨婆诃</p></cb:div> <lb ed="X" n="0597c14"/><lb ed="R041" n="0424b05"/><cb:div type="commentary"><list rend="no-marker"><item xml:id="itemX26p0597c1401">东方提头赖咤天王</item><item xml:id="itemX26p0597c1409">南方毘留<name role="" type="person">博叉天王</name></item> <lb ed="X" n="0597c15"/><lb ed="R041" n="0424b06"/><item xml:id="itemX26p0597c1501">西方毘留勒叉天王</item><item xml:id="itemX26p0597c1509">北方<name role="" type="person">毘沙门天王</name></item></list> <lb ed="X" n="0597c16"/><lb ed="R041" n="0424b07"/><p xml:id="pX26p0597c1601">夫言修道之体。自识当身本来淸净。不生不灭。无 <lb ed="X" n="0597c17"/><lb ed="R041" n="0424b08"/>有分别。自性圆满淸净之心。此是本师乃勝念十 <lb ed="X" n="0597c18"/><lb ed="R041" n="0424b09"/>方诸<persName>佛</persName>。问曰。何知自心本来淸净。答。十地论云。众 <lb ed="X" n="0597c19"/><lb ed="R041" n="0424b10"/>生身中。有金刚<persName>佛</persName>性。犹如日轮体明圆满。廣大无 <lb ed="X" n="0597c20"/><lb ed="R041" n="0424b11"/>遍。只为五蕴重雲所覆。如甁内灯光。不能照外。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0597c21"/><lb ed="R041" n="0424b12"/> <lb ed="X" n="0597c22"/><lb ed="R041" n="0424b13"/><cb:juan fun="close" n="1"><cb:jhead><anchor xml:id="nkr_note_orig_0597001" n="0597001"/>般若波罗蜜多心经疏<note place="inline">终</note></cb:jhead></cb:juan> <lb ed="X" n="0597c23"/><lb ed="R041" n="0424b14"/> <lb ed="X" n="0597c24"/><lb ed="R041" n="0424b15"/><cb:div type="w"><p xml:id="pX26p0597c2401">开元三年九月于台州<name role="" type="person">大雲寺</name>得</p></cb:div></cb:div> </body> <back> <cb:div type="apparatus"> <head>挍注</head> <p> <app from="#beg0591b1101" to="#end0591b1101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0592b1901" to="#end0592b1901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0592c1101" to="#end0592c1101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0593c2201" to="#end0593c2201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0594b1801" to="#end0594b1801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0595b1001" to="#end0595b1001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0595b1501" to="#end0595b1501"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0595b1601" to="#end0595b1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0596a2201" to="#end0596a2201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0596a2202" to="#end0596a2202"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0596a2301" to="#end0596a2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0596a2302" to="#end0596a2302"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0596b1201" to="#end0596b1201"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0597b2301" to="#end0597b2301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp4"><space quantity="0"/></lem><rdg wit="#wit.orig">者</rdg></app> </p> </cb:div> <cb:div type="xuzang-notes"> <head>卍续藏 挍注</head> <p> <note n="0591001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0591001">像下应有像字欤</note> <note n="0591002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0591002">通下文作空</note> <note n="0591003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0591003">乘下应有所观之三字</note> <note n="0592001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0592001">聚疑藂</note> <note n="0592002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0592002"><g ref="#CB17822">󴖞</g>疑双更勘</note> <note n="0592003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0592003">物疑拘下同</note> <note n="0592004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0592004">離疑利</note> <note n="0592005" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0592005">行疑岸</note> <note n="0593001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0593001">二萨二字更勘</note> <note n="0593002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0593002">之疑了</note> <note n="0593003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0593003">空上标作通</note> <note n="0593004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0593004 #note_star_1 #note_star_2 #note_star_3">尽疑<g ref="#CB16487">尽</g>下同</note> <note n="0594001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0594001">令疑今</note> <note n="0595001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0595001 #note_star_4">觉或作观次同</note> <note n="0595002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0595002">勉与免通</note> <note n="0595003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0595003">槃疑灭</note> <note n="0595004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0595004">名字疑剩</note> <note n="0596001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0596001">集下疑灭字</note> <note n="0596002" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0596002">知字疑剩</note> <note n="0596003" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0596003 #note_star_5">能下疑脱修字次所下同</note> <note n="0596004" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0596004">□疑识</note> <note n="0596005" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0596005">虚下恐脱设字</note> <note n="0597001" resp="#resp2" place="foot text" type="orig" target="#nkr_note_orig_0597001">尾题新加</note> </p> </cb:div> <cb:div type="add-notes"> <head>新增挍注</head> <p> <note n="0591b1101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0591b1101">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0592b1901" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0592b1901">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0592c1101" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0592c1101">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0593c2201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0593c2201">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0594b1801" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0594b1801">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0595b1001" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0595b1001">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0595b1501" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0595b1501">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0595b1601" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0595b1601">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0596a2201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0596a2201">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0596a2202" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0596a2202">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0596a2301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0596a2301">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0596a2302" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0596a2302">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0596b1201" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0596b1201">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0597b2301" resp="#resp3" type="add" target="#nkr_note_add_0597b2301">［－］【CB】，者【卍续】</note> </p> </cb:div> </back></text></TEI>